Μια κρίση πανικού μπορεί να μοιάζει σαν να εμφανίζεται από το πουθενά. Η καρδιά επιταχύνεται, η αναπνοή αλλάζει και το σώμα ενεργοποιεί έναν συναγερμό που μοιάζει ανεξέλεγκτος. Κάποιες φορές, πίσω από αυτή την εμπειρία υπάρχουν χρόνια πίεσης, εξάντλησης ή συναισθήματα που δεν βρήκαν χώρο να ακουστούν. Η ιστορία της Μαρίας είναι μια τέτοια ιστορία.
Η Μαρία που έμαθε να αντέχει
Η Μαρία ήταν 29 χρονών όταν τη γνώρισα.
Αν έκλεινες τα μάτια και την άκουγες να μιλά, ίσως πίστευες ότι είχες απέναντί σου έναν πολύ μεγαλύτερο και έμπειρο επαγγελματία.
Γνώσεις, ακρίβεια, υπευθυνότητα. Όλα εκεί, σε πλήρη λειτουργία.
Δεν ήταν αλαζονεία. Ήταν αυτό που η ζωή την είχε εκπαιδεύσει να είναι.
Είχε μεγαλώσει σε μια οικογένεια με περιορισμένους πόρους. Ο πατέρας της ήταν άρρωστος. Η μητέρα της εργαζόταν πολλές ώρες. Και η Μαρία, από μικρή, ήταν εκεί.
Να φροντίζει.
Να αντέχει.
Να καταλαβαίνει.
Να τα βγάζει πέρα.
Κανείς δεν της είπε:
«Αυτό είναι πολύ για ένα παιδί».
Και ούτε εκείνη μπορούσε να το πει στον εαυτό της. Δεν υπήρχε χρόνος ούτε χώρος για τέτοιες σκέψεις.
Υπήρχε μόνο αυτό που έπρεπε να γίνει.
Αυτό το παιδί μεγάλωσε. Ο τρόπος, όμως, που έμαθε να υπάρχει έμεινε σχεδόν ίδιος: να είναι χρήσιμη, να φροντίζει τους άλλους, να αποδίδει και να αποδεικνύει την αξία της μέσα από όσα μπορούσε να αντέξει.
Η παγίδα της επάρκειας
Στην επαγγελματική της ζωή, η Μαρία έλκεται από απαιτητικά περιβάλλοντα.
Νοσοκομεία με χρόνιες ασθένειες. Εταιρείες υψηλών απαιτήσεων. Οργανισμούς που βρίσκονταν σε διαρκή πίεση ή κρίση.
Δεν ήταν απαραίτητα συνειδητή επιλογή.
Ήταν, όμως, ένα περιβάλλον οικείο.
Εκεί γνώριζε ποιος ήταν ο ρόλος της. Ήξερε να παρεμβαίνει, να οργανώνει, να βοηθά, να κρατά τα πράγματα όρθια. Ένιωθε ότι άξιζε επειδή ήταν απαραίτητη. Επειδή μπορούσε να αντέξει χωρίς να παραπονιέται.
Το νευρικό μας σύστημα συχνά έλκεται από όσα γνωρίζει. Όχι επειδή αυτά είναι απαραίτητα καλά ή ασφαλή, αλλά επειδή είναι προβλέψιμα.
Το οικείο μπορεί εύκολα να μπερδευτεί με το ασφαλές.
Έτσι, ένας άνθρωπος που μεγάλωσε μέσα στην ένταση μπορεί αργότερα να αισθάνεται παράξενα άνετα σε περιβάλλοντα πίεσης. Όχι επειδή επιθυμεί να υποφέρει, αλλά επειδή εκεί ξέρει πώς να λειτουργεί.
Για τη Μαρία, ο γνώριμος χώρος είχε πάντα τα ίδια χαρακτηριστικά:
Πίεση.
Ανάγκη.
Ευθύνη.
Και μέσα σε αυτόν τον χώρο έκανε εξαιρετική δουλειά.
Επιτεύγματα, αναγνώριση, αποτελέσματα. Το εξωτερικό πορτρέτο έμοιαζε άψογο.
«Είμαι καλά».
«Τα πάω καλά».
«Μπορώ να αντέξω λίγο ακόμη».
Αυτές οι τρεις φράσεις ήταν το χαλί.
Και κάτω από αυτό είχαν αρχίσει να συγκεντρώνονται χρόνια κούρασης που δεν είχε ονομαστεί, θυμού που είχε μετατραπεί σε αποτελεσματικότητα και θλίψης που είχε γίνει ο επόμενος στόχος.
Καταπιεσμένα συναισθήματα: όσα μένουν κάτω από το χαλί
Σε πολλά εργασιακά περιβάλλοντα υπάρχει μια άγραφη συμφωνία:
Για να είσαι επαγγελματίας, πρέπει να μη δείχνεις τι νιώθεις.
Η κούραση μεταφράζεται σε:
«Χρειάζομαι καλύτερη οργάνωση».
Ο φόβος μεταφράζεται σε:
«Μου λείπει αυτοπεποίθηση».
Η θλίψη, συχνά, δεν μεταφράζεται καθόλου. Απλώς δεν χωράει στη συνάντηση, στο πρόγραμμα ή στο επόμενο deadline.
Έτσι, οι άνθρωποι μαθαίνουν να βάζουν όσα νιώθουν κάτω από το χαλί.
Και συνεχίζουν.
Λειτουργούν.
Αποδίδουν.
Χαμογελούν στις παρουσιάσεις.
Απαντούν στα email.
Πηγαίνουν στην επόμενη υποχρέωση.
Μέχρι που κάποια στιγμή, συχνά σε μια φαινομενικά ασήμαντη στιγμή — ένα email, μια δύσκολη Δευτέρα, μια μικρή καθυστέρηση — το σύστημα υπερφορτώνεται.
Για τη Μαρία, αυτή η στιγμή πήρε τη μορφή μιας κρίσης πανικού.
Κρίση πανικού: όταν το σώμα χτυπά την πόρτα
Η κρίση πανικού συχνά εμφανίζεται εκεί όπου δεν την περιμένουμε.
Η καρδιά καλπάζει. Η αναπνοή αλλάζει. Το στήθος σφίγγεται. Μπορεί να εμφανιστούν ζάλη, τρέμουλο, μούδιασμα ή η αίσθηση ότι χάνουμε την επαφή με όσα συμβαίνουν γύρω μας.
Η πρώτη μας αντίδραση — και ίσως η πιο ανθρώπινη — είναι να θέλουμε να σταματήσει αμέσως.
Να φύγει η ένταση.
Να ηρεμήσει το σώμα.
Να ξαναβρούμε τον έλεγχο.
Να επιστρέψουμε όσο πιο γρήγορα γίνεται στη ζωή που είχαμε πριν.
Κάποιες φορές, όμως, ο στόχος δεν είναι μόνο να επιστρέψουμε στο να λειτουργούμε όπως πριν.
Ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε:
Σε ποια ζωή προσπαθούμε τόσο γρήγορα να επιστρέψουμε;
Σε μια ζωή που μας χωράει; Ή σε μια ζωή που μας ζητά καθημερινά να ξεπερνάμε τα όριά μας;
Μια κρίση πανικού δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται μόνο ως εχθρός. Μερικές φορές μπορεί να γίνει και αγγελιοφόρος.
Όχι επειδή είναι ευχάριστη ή επειδή πρέπει να την εξιδανικεύσουμε. Η εμπειρία της μπορεί να είναι εξαιρετικά τρομακτική.
Μπορεί, όμως, να γίνει μια αφορμή να ακούσουμε όσα μέχρι τότε δεν βρίσκαμε χρόνο, χώρο ή λέξεις να ακούσουμε.
Τι κρύβεται πίσω από μια κρίση πανικού;
Πίσω από μια κρίση πανικού μπορεί να υπάρχει παρατεταμένη πίεση, εξάντληση, φόβος ή μια ανάγκη που έμενε για πολύ καιρό στο περιθώριο.
Αυτό δεν συμβαίνει με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους ανθρώπους. Δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία ούτε μία ερμηνεία που ταιριάζει σε κάθε περίπτωση.
Αξίζει, όμως, να διερευνούμε όχι μόνο πώς θα μειώσουμε το σύμπτωμα, αλλά και μέσα σε ποιο πλαίσιο εμφανίστηκε.
Πόσο καιρό το σώμα βρισκόταν σε ένταση;
Πόσο συχνά αγνοούσαμε την κούραση;
Πόσα «δεν μπορώ άλλο» μετατράπηκαν σε «θα προσπαθήσω λίγο περισσότερο»;
Όπως συχνά λέμε:
Όταν το στόμα δεν μπορεί να μιλήσει, μερικές φορές μιλά το σώμα.
Το σώμα δεν είναι εναντίον μας. Δεν προσπαθεί να μας προδώσει. Προσπαθεί να προστατεύσει τη ζωή με τους τρόπους που γνωρίζει.
Ακόμη και όταν αυτοί οι τρόποι μάς τρομάζουν.
Η ρωγμή από όπου περνά το φως
Υπάρχει ένας στίχος του Leonard Cohen στον οποίο επιστρέφω συχνά: «There is a crack in everything, that’s how the light gets in».
Υπάρχει μια ρωγμή σε όλα. Και από εκεί περνά το φως.
Μια κρίση πανικού μπορεί να γίνει αυτή η ρωγμή.
Μια ρωγμή στην πανοπλία της επάρκειας.
Στο τείχος του «τα πάω καλά».
Στην εικόνα του ανθρώπου που αντέχει τα πάντα.
Και η πρώτη παρόρμηση είναι συχνά να κλείσουμε γρήγορα τη ρωγμή.
Να διορθώσουμε το πρόβλημα.
Να κρύψουμε το σύμπτωμα.
Να επιστρέψουμε στην προηγούμενη κανονικότητα.
Αν, όμως, σταθούμε για λίγο κοντά της — με ασφάλεια και κατάλληλη υποστήριξη — μπορεί να αποκαλύψει κάτι αληθινό.
Μπορεί να φωτίσει τα σημεία της ζωής μας όπου έχουμε απομακρυνθεί από τον εαυτό μας.
Η κρίση πανικού ως δεύτερη ευκαιρία
Γι’ αυτό κάποιες φορές σκέφτομαι την κρίση πανικού ως μια δεύτερη ευκαιρία.
Η πρώτη ζωή είναι συχνά αυτή που διαμορφώνεται πριν προλάβουμε να επιλέξουμε.
Είναι η ζωή των οικογενειακών ρόλων, των αναγκών, των προσδοκιών και των τρόπων επιβίωσης που μάθαμε ως παιδιά.
Το παιδί που έμαθε να μη ζητά.
Το παιδί που έμαθε να φροντίζει.
Το παιδί που έμαθε ότι για να αγαπηθεί πρέπει να είναι χρήσιμο, ήσυχο ή δυνατό.
Αυτά τα μοτίβα μάς βοήθησαν κάποτε. Δεν γεννήθηκαν από αδυναμία. Γεννήθηκαν από προσαρμογή.
Η δεύτερη ευκαιρία αρχίζει όταν μπορούμε να τα δούμε.
Όταν αναρωτιόμαστε:
«Αυτός ο τρόπος ζωής με προστατεύει ακόμη ή με φυλακίζει;»
Η δεύτερη ευκαιρία δεν είναι η υπόσχεση μιας ζωής χωρίς άγχος ή δυσκολία.
Είναι η δυνατότητα να αρχίσουμε να επιλέγουμε.
Να μη ζούμε μόνο σύμφωνα με όσα πρέπει, αλλά και σύμφωνα με όσα έχουν νόημα για εμάς.
Η Μαρία σήμερα
Σήμερα η Μαρία αλλάζει πορεία.
Χτίζει, βήμα βήμα, τη δική της εταιρεία και αρχίζει — ίσως για πρώτη φορά — να επιλέγει αυτό που θέλει, όχι μόνο αυτό που πιστεύει πως πρέπει να κάνει.
Αυτή η αλλαγή δεν ήρθε μέσα από μια ξαφνική αποκάλυψη.
Ήρθε μέσα από μια πορεία.
Μια πορεία που ξεκίνησε εκείνη τη μέρα, όταν αντί να προσπαθήσει απλώς να εξαφανίσει την κρίση πανικού, άρχισε να διερευνά τι είχε προηγηθεί και τι χρειαζόταν να αλλάξει.
Έμαθε να αναγνωρίζει την κούρασή της πριν γίνει κατάρρευση.
Να ακούει τις ανάγκες της πριν γίνουν κραυγή.
Να ξεχωρίζει την επιθυμία από την υποχρέωση.
Να φροντίζει χωρίς να εξαφανίζεται μέσα στη φροντίδα των άλλων.
Κάποιοι άνθρωποι το ανακαλύπτουν στα 50. Κάποιοι πολύ αργότερα. Και κάποιοι ίσως δυσκολευτούν να σταθούν πραγματικά απέναντι στον εαυτό τους.
Η Μαρία άρχισε να το ανακαλύπτει στα 29.
Όχι επειδή στάθηκε απλώς τυχερή, αλλά επειδή βρήκε σταδιακά το θάρρος να μείνει κοντά στον φόβο της, αντί να απομακρυνθεί από αυτόν.
Και σήμερα, όταν τη βλέπω, δεν μοιάζει πια με μια 29χρονη που κουβαλά το βάρος μιας πολύ μεγαλύτερης ζωής.
Μοιάζει με αυτό που είναι:
Μια νέα γυναίκα που αρχίζει να γνωρίζει, να εμπιστεύεται και να επιλέγει τον εαυτό της.
